Home

nihadElk moment is goed voor mij om de samenleving, mijzelf en om bepaalde begrippen te overpeinzen. Wat mij -met het oog op het afstuderen dit jaar- in gedachten bezig houdt, is het discours over kennis en onderwijs.

In de informatiesamenleving waarin we leven wordt je geacht een mening te hebben over allerlei zaken. Je bent in je rol als burger enkel geslaagd als je bepaalde kennis meedraagt over de samenleving waarin je leeft. Maar hoe bepaalde meningen  worden gevormd is in feite onderhevig aan hoe we kennis percipiëren. Dat bepaalt immers voor een groot deel vaak ook de onderliggende motieven. Zo kunnen we de basis  van kennis percipiëren, door te bezinnen over hetgeen wat die kennis baart: het huidig onderwijs. Ik schrijf jullie vandaag geen nieuwjaarsbrief maar  wel enkele bedenkingen over het onderwijs omdat ik bij een terugblik toch een wrange nasmaak krijg. Ik voel die druk van de samenleving die Foucault wel eens omschreef als de disciplinemaatschappij, die ik dan  vooral met onderwijs associeer omdat dit in essentie vaak de eerste instelling is waar we mee in aanraking komen.

Kennis kunnen  wij bijvoorbeeld  gelijk stellen met weten,  rechtvaardigheid, vrijheid, democratie en zelfontplooiing. Of sommigen van ons zouden het associeren met macht en verzet. Anderzijds wordt  kennis vaak geassocieerd  met  carrière, macht, aanzien, en succes. Hoe het economisch model als machtsblok tegenover het morele wordt geplaatst is hier duidelijk. “Jong geleerd, is oud gedaan”, wordt er wel eens  gezegd;  we worden gevormd door het kapitalistisch denken en dat wordt al duidelijk in het secundair onderwijs. De motieven die schuilen achter het opdoen van kennis liegen er niet om. Van kleins af aan word je beloofd dat wie hard werkt een diploma krijgt en dat staat zou garant staan op allerlei succesfactoren zoals een degelijke job en financiële rijkdom. We leerden in het secundair onderwijs weinig om te denken maar eerder om dingen aan te nemen en weinig in vraag te stellen. Het was immers de leraar die de dingen zei en dan moeten ze wel kloppen. Een zekere onderwerping aan veel regeltjes werd hiermee gestimuleerd. Slagen binnen een systeem dat moet voldoen aan de starre leerplannen was het hele idee. Een kritische ingesteldheid was niet nodig omdat het onderwijs eigenlijk zelf weinig kritisch is. Onderwijs is een middel, nooit een doel op zich… Ook aan de universiteit merk ik eenzelfde patroon. Het is minder sterk aanwezig omdat we meer gevormd zijn, maar het streven naar een tien is lang niet iets dat zich beperkt tot het secundair alleen. Ook hier was de teleurstelling groot.

Het onderwijs roept bij mij automatisch associaties op met onderwijzers.  Zo had ik een geschiedenisleerkracht die zich onderscheidde van de rest door zijn anarchistische houding, zoals hij voor een bende 17-jarigen het onderwijssysteem bekritiseerde en examens overbodig achtte en in de plaats daarvan het zelf leren denken stimuleerde. Hij peilde naar redeneringen, nuanceerde historische feiten tot ze bijna niets meer voorstelden.  Zijn pleidooi kon velen  toen weinig schelen, belangrijk  was dat we slaagden in onze examens zodat we later succes zouden boeken of simpelweg omdat ‘buizen’ thuis niet getolereerd zou worden. We leefden letterlijk van test tot test. In essentie wilden we vooral een goed rapport zodat we beloond werden met een diploma, dat ons dan later toegang zou verlenen  tot een succesvolle carrière. En het is dat aspect, met name hoe onderwijs georganiseerd is en weinig te maken heeft met kennis, dat hij benadrukte.  “De functie van de bel en de speelplaats daarentegen speelt een grote rol”, was  één van zijn uitspraken die mij zijn bijgebleven. Vandaag hebben ze meer  dan ooit betekenis  gekregen.  Daarmee doelde mijn oud-leraar natuurlijk op de opgelegde  kafkaiaanse structuur waarin je moet draaien, je wordt als het ware gedisciplineerd om in de maatschappij te kunnen functioneren.

De school fungeert als het ware als een leermachine en gaat gepaard met een  voortdurende observatie waar  het kind voorwerp van is. Het machtsinstrument bij uitstek is dan ook de normalisatie. Normalisatie van systemen, van denkwijzes en handelingen. Wie afwijkt van de norm, komt in aanmerking voor een bestraffing. Discpline vereist een nauwkeurig systeem waarin elk lichaam, individueel en collectief van de macht doordrongen wordt.  Het systeem traint ons om automatisch te reageren op belgeluiden en andere bevelvormen. De macht resulteert in volgzame lichamen die gedragingen bestuurt tot in het diepste van onszelf.  We creëren een  geweten dat bepaalt hoe we goed en slecht ervaren. Onze sociale en morele status krijgt vorm. Het spel van de machtsverhoudingen worden dan al vastgelegd: een systeem van orde, strikte inkadering, uitgetekende hierarchie en een gedetailleerde registratie. In essentie gaat het in het onderwijs niet zozeer om het soort kennis dat we meekrijgen. ‘Gehoorzamen zonder verstand te gebruiken’ zou een goede slogan kunnen zijn. Want het gaat eerder om de onderwerping en gehoorzaamheid die we ons eigen moeten maken.  Het onderwijs, samen met andere insitituten, krijgt hierdoor greep op het collectief gedrag en maakt ons tot een toekomstig object van kennis. Wie bepaalde machtsvormen wil bestrijden, begint daar waar het niet zichtbaar is.

En pas op, hiermee zeg ik niet dat onderwijs slecht is, wel dat het dikwijls overschat wordt voor wat het is.  Het onderscheid tussen iemand met een diploma en iemand zonder hoeft niet veel te betekenen, of staat toch niet per se garant voor iets. Ik geloof dat het voornaamste doel van onderwijs discplinering is.  Laten we daarom stoppen met te doen alsof een diploma alles is. Want heel misschien hebben we  geen flauw idee wat dat inhoudt..

Voor wie zich toch nog afvraagt hoe macht werkt, zeg ik: onderwijs!

Nihad El Aabedy is columniste. Haar column Verwondering verschijnt maandelijks op Bleri Lleshi’s blog.

Volg de columns op

https://blerilleshi.wordpress.com

https://www.facebook.com/Bleri.Lleshi

@blerilleshi

One thought on “Verwondering // Onderwijs als disciplinering: jong geleerd is oud gedaan

  1. Fijne analyse, het zijn inderdaad maar uitzonderingen tussen de leerkrachten/onderwijzers die een kritische houding aanleren, of leren om zelf na te denken. Het onderwijs gaat dikwijls vooral over reproduceren.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s