Home

NihadIk herinner me nog goed mijn eerste les aan de universiteit. Toen de professor een pleidooi hield over het waardepluralisme en het onbestaan van één waarheid. Het was de eerste keer dat ik mij door die gedachte liet bevangen. ‘Is alles dan een illusie?’ kwam er steeds in mij op.  Zo standvastig als ik was zocht ik een antwoord op hetgeen zoveel verwarring bij me veroorzaakte.

Na heel wat filosofen te zijn afgegaan en mijn vriendenkring hierover bevraagd te hebben had ik voor mijzelf uitgemaakt dat dit denken slechts een indirect pleidooi was voor een kritische ingesteldheid. Want hoe word je eigenlijk kritisch? Door simpelweg de postmodernisten te volgen in het in twijfel trekken van begrippen zoals waarheid? Of door een bewustere levenswijze te hanteren met het besef dat dingen ook anders kunnen zijn? Ik was me eveneens bewust van het feit dat wat voor mij voldeed als een antwoord dat niet per se hoefde te zijn voor iemand anders. Een paar jaren later met mijn waarheid in mijn achterhoofd besloot ik te schrijven over het postmodernistisch denken over de waarheid in de breedste zin van haar betekenis.

Het kenmerk bij uitstek van de moderniteit is de onzekerheid in alle lagen van de samenleving. Onze geglobaliseerde risicomaatschappij waarin we ons in toenemende mate bedreigd voelen wordt veroorzaakt door zaken waar wij geen impact op lijken te hebben, tradities die verdampen en moraliteit  die wordt verscheurd. Vroeger was de realiteit misschien wel van eenzelfde niveau, maar kwam deze minder tot uiting. De premoderne mens leefde toen in een wereld geleid door tradities en kleinschalige sociale relaties, bovendien was de mens toen relatief gezien van minder op de hoogte.

We kunnen stellen dat sinds de Verlichting de wereld op zijn kop staat. De aanwezigheid van een vurige strijd om wie de meest juiste waarheid lijkt te bezitten is normaliteit. De (reeds weerlegde) theorie van Huntington die ons vertelt dat onze toekomst gedomineerd zal worden door conflicten van culturele aard lijkt op het eerste zicht wel de overhand te nemen. Daar waar vroeger een hogere macht het voor het zeggen had, wordt vandaag de dag het traditionalisme openlijk afgekeurd. Mondige burgers voeren een vurige strijd om hun waarheid te laten gelden. Tegelijk moeten we omgaan  met een lawaaierige, pluralistische open publieke sfeer die ons doet inzien dat onze eigen overtuigingen vrij broos zijn. Maar als de postmodernisten stellen dat iets zoals ‘de waarheid’ niet bestaat, waarover gaat deze strijd dan? In tegenstelling tot hun voorgangers, de modernisten, zien zij kennis als een historisch, sociaal construct. Dit omdat het menselijk subject niet autonoom genoeg zou zijn om deze te vatten. ‘Maar wel autonoom genoeg om tot zulke theorieën te komen?’ denk ik dan.  In de plaats van ‘de waarheid’  stellen de  postmodernisten een liberalistische visie voor waarin alles relatief moet bekeken worden, met ‘vrijheid’ als uithangplaatje.

Toch weten we dat in de praktijk idealistische uitspraken zoals ‘the sky is the limit’ weinig inhoud bevatten. We kunnen bijgevolg stellen dat die vrijheid slechts een illusie is door haar grenzen. Want in hoeverre maken wij eigenlijk onze eigen keuzes? Wordt niet elke invloed op zichzelf beïnvloed? Wanneer we denken te doen wat we willen wordt ons gedrag bepaald door het beleid, media, onderwijs, machtsconflicten etc. Kortom de keuzes van het individu berusten grotendeels op het vermogen om te veranderen. Overigens is het interessant om het ‘structure-agency’-dilemma aan te halen, een theorie die verwijst naar de begrensde vrijheid waar wij van genieten. De  dialectische relatie van de dominante invloeden van ons handelen enerzijds en de reeds vastgelegde structuur anderzijds bepalen de weg die we bewandelen. Ook Joan Robinson, Post-Keynesiaanse econoom, benadrukt de beperkte autonomie van het individu en voegt hieraan toe dat we nimmer kunnen zeggen of een waarheid juist is of niet.

Zo geldt dat ook in de wetenschap, het ligt aan de basis van alles, maar is toch een veranderlijk gegeven. Iets wat op een bepaald moment als waarheid wordt beschouwd, wordt jaren later vurig weerlegd naar aanleiding van een beter begrip van de waarheid. Zo blijft het doorgaan, het lijkt een vicieuze cirkel met een constante switch van verschillende wereldbeelden. Dit is zonder twijfel het enig vaststaand gegeven in deze veranderlijke samenleving waarin de ene waarheid de andere verlost. De maakbaarheid van de samenleving wordt mede mogelijk gemaakt door de veranderingen in de wetenschap die we hier als instrument kunnen beschouwen.  De kennis die hieruit voortvloeit is op haar beurt een morele daad en het product van het verleden. Het is immers een belangrijk gegeven dat kennis opdoen meer wil bereiken dan  die kennis alleen. Door kennis op te doen, wil men ook ingrijpen in de wereld en verandering in de samenleving is daar meestal een gevolg van.

De invullingen die wij aan de dingen des levens geven, die op hun beurt afhankelijk zijn van tijd en plaats, mogen volgens mij niet met de absolute waarheid verward worden. Het is bijvoorbeeld niet omdat je de autosleutels niet kan vinden dat deze niet zouden bestaan. Het is er, maar er moet naar gezocht worden. In mijn wereld is er sprake van een waarheid, eentje die moeilijk te vatten is omdat ze boven mij staat en niet omgekeerd. En hoewel we tegelijk met de gedachte leven de waarheid reeds gevonden te hebben, is het belangrijk open te staan voor mensen met een andere waarheid. De volmaakte waarheid wordt immers gekenmerkt door de kracht van haar overleving. Haar confrontatie met andere ‘waarheden’ zou haar aanwezigheid alleen maar versterken. Het leven staat voor mij dan ook in het teken van de zoektocht naar die ene waarheid. Dit is tevens de invulling die ik heb gegeven aan mijn geloofsbelijdenis.  Mijn motto: laat verwondering je leiden.

Nihad El Aabedy is columniste. Haar column Verwondering verschijnt maandelijks op Bleri Lleshi’s blog.

Volg de columns op

https://blerilleshi.wordpress.com

https://www.facebook.com/Bleri.Lleshi

@blerilleshi

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s