Home

Gonçalo M. Tavares wordt tot de belangrijkste schrijvers van het ogenblik gerekend. Sommige tippen de Portugees zelfs als een mogelijke Nobelprijswinnaar. Wij waren dan ook zeer verheugd dat Tavares na zijn optreden op Passa Porta even tijd voor ons wou vrij maken voor een interview.

CE: Wat zijn de belangrijkste thema’s waarover u in uw recente boeken schrijft?

GT: In dit boek gaat het vooral over waanzin, geweld en macht.

CE: Waarom precies deze thema’s?
GT:
Ik ben vooral geïnteresseerd in het menselijk gedrag. Waarom doen mensen de dingen die ze doen? Daarbij ben ik vooral gefascineerd door universele zaken als verlangen, macht en geweld. Dat zijn fenomenen die overal voorkomen. Daarom is de plek waar ze zich afspelen van ondergeschikt belang. Mijn jongste boek ‘Jeruzalem’ speelt zich daarom ook niet in de Bijbelse stad af, maar op een ongedefinieerde plek.

CE: In ‘Jeruzalem’ staat geweld centraal. Wat is volgens u dan de betekenis van geweld in de Westerse samenlevingen?
GT:
Ik denk dat geweld met angst te maken heeft. Als je angst uitschakelt, elimineer je geweld. Als je ergens angst hebt, dan heb je er waarschijnlijk ook geweld. Vandaag de dag leven we in een tijd waar er veel angst heerst. Dat komt door een gebrek aan evenwicht. Ethisch gezien is er is geen moreel centrum meer bij de mensen. Er is een conflict tussen geloof en ratio, een oeroud conflict dat mij enorm interesseert. De Deense sprookjesschrijver Hans Christian Andersen heeft ooit gezegd: “ze vroegen mij om te bidden, maar ik kende alleen het abc.” Daarmee wilde hij zeggen dat de ratio, het leren steeds eerst komt. Het geloof volgt later, maar Andersen deed die uitspraak in de twintigste eeuw, de eeuw van de ratio. Nu komt het geloof en dus ook het conflict tussen beide terug naar boven.

CE: Dat conflict gaat tussen geloof en ratio, maar wat heeft geweld daarmee te maken?
GT:
De discussie tussen beide leidt zeer vaak tot geweld. Neem bijvoorbeeld religieus fundamentalisme dat de zin van Andersen omkeert in “Ze vroegen mij om te lezen, maar ik herinnerde mij alleen het gebed.” Aan de andere kant zijn zij er die blind vertrouwen op de ratio zoals lezen, rekenen en exacte wetenschappen. Ratio kan volgens hen de wereld redden… Daar geloven ze heilig in. Misschien is er niet zo veel verschil tussen beide groepen en leidt dat tot geweld.

CE: Ik moet spontaan aan Theodor denken, de arts in uw boek ‘Jeruzalem’.
GT:
Inderdaad, hij is de man van de rationaliteit.

CE: In het boek zegt hij: ‘Iemand die God niet zoekt is gek. En een gek heeft behandeling nodig’.
GT: Theodor is een bijzonder en moeilijk figuur. Hij is een wetenschapper maar geloof speelt tegelijk ook een belangrijke rol in zijn leven. Hij wil een wetenschappelijke geschiedenis van het geweld schrijven. Ik denk trouwens dat rationeel geweld veel feller is dan het geweld van een gek. Dat is ook het kenmerk van de twintigste eeuw. Het rationele en het intellect liggen aan de basis van de grootste barbarijen van de vorige eeuw.

CE: Is geweld vermijdbaar?
GT:
Ik denk niet dat het mogelijk is. Mensen zijn dieren. Een mens heeft honger, lust en angst. Als er sprake is van honger en verlangen, komt het geweld vanzelf om de hoek kijken en aangezien je honger en verlangen niet kunt uitschakelen, kan je geweld dus ook niet vermijden.

CE: Denkt u dat geweld zal toenemen? De laatste jaren zien we toch steeds meer politici die op de angst van de mensen steunen en er gewiekst op in spelen.
GT:
Ik weet niet of je nu meer angst hebt dan 40 jaar geleden. We hebben geen grafiek van de angst doorheen de tijd. Het is een curve, geen rechte lijn: bijvoorbeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog steeg de angst en nadien daalde ze.

CE: Maar dit waren toch periodes van oorlog en vandaag leven we in vrede?
GT:
Oké, maar tijdens de Koude Oorlog was er geen oorlog, wel angst.


CE: Is het niet zo dat nu ‘de ander’ als het symbool van angst is geworden?
GT:
Dat klopt. Dat zie je zelfs in een rustig land als Portugal. Als een moslimman of een bedekte vrouw de metro binnenstapt, ontstaat een bepaalde spanning. De angst heeft direct met hun fysieke aanwezigheid te maken, anderzijds heeft angst altijd al bestaan. In bepaalde landen zijn de uitdagingen nu echter wel groter. Belangrijk is dat als je de geschiedenis in zijn geheel bekijkt er wel een positieve evolutie is. Slavernij bijvoorbeeld, is nog niet zo heel lang geleden afgeschaft.

CE: Anderzijds bestaat er nu wel een moderne vorm van slavernij?
GT:
Je bedoelt de arbeiders?

CE: Ja.
GT:
Er is een mooi lied van een Portugese groep dat zegt dat we veel moeten studeren om een slaaf te kunnen worden. Maar goed dat is een andere discussie. Hetzelfde woord vandaag heeft niet dezelfde betekenis als toen. Dus je kunt beter een slaaf zijn vandaag dan 300 jaar geleden. Maar jij hebt het over de donkere zijde van de wereld. De kant die voor gewone mensen nu verborgen blijft. Jij bent zelfs donkerder dan ik. (lacht)

CE: Misschien wel, ja
GT:
Nu klopt het wel dat geweld vandaag een potentieel heeft dat het daarvoor nooit gehad heeft. Einstein zei dat hij niet wist met welke wapens de derde wereldoorlog uitgevochten zal worden, maar de vierde wereldoorlog, zei hij, wordt uitgevochten met stokken en stenen.

CE: Laten we nog even over uw boek hebben. Vanwaar de titel ‘Jeruzalem’? Het boek speelt zich niet in de Bijbelse stad af.
GT:
Het is een verwijzing naar een citaat uit de Bijbel. “Als ik u ooit vergeet, Jeruzalem, mag mijn rechterhand verdorren.” Het boek heeft te maken met het moment waar Mylia tegen de directeur van het gevangenisziekenhuis zegt “Als ik jouw woord vergeet, mag mijn hand verdorren.” We mogen niet vergeten dat het geheugen de basis van alles is.

CE: De interactie tussen de personages in uw boek verloopt niet volgens de klassieke verhaallijn. Hebt u hier op een bepaalde manier aandacht hier aan besteed?
GT: Het zijn vijf, zes personen die verdwalen in de nacht. Toeval speelt een belangrijk rol. De wijze waarop ze elkaar kruisen zijn bijna altijd gewelddadig. Er wordt met de tijd gespeeld om de lezer onzeker te maken en uit bepaalde denkpatronen weg te halen.

CE: U zei daarjuist dat ik de dingen donkerder dan u zie, maar een ander element dat mij opviel in uw boek, is de eenzaamheid van de personages.
GT: Misschien wel, ja en als ze iemand vinden, leidt dat tot tragedies.

CE: Waarom?
GT: Ik weet het niet. Mijn jongste reeks boeken gaan vaak over eenzaamheid. Ik heb vroeger ook een roman geschreven waarin een van de personages geen enkel affectiviteit heeft met anderen. Dat geeft hem het gevoel dat hij de machtigste mens ter wereld is. Als je een emotionele band met iemand hebt, word je daardoor zwakker.

CE: Bent u zich ervan bewust dat de thema’s die u behandeld, zoals eenzaamheid, erg actueel zijn? Ik denk bijvoorbeeld aan de recente verhalen over eenzame bejaarden die pas maanden na hun dood gevonden worden.
GT:
Eeuwen geleden is Toetanchamon ook pas lange tijd na zijn dood teruggevonden. Het is dus geen nieuw fenomeen. Ik gebruik niet graag actuele of politieke thema’s in mijn werk. Want binnen de kortste keren zijn ze niet meer actueel en is het werk dus ook passé, maar sommige thema’s zoals geweld en eenzaamheid zullen altijd actueel blijven. Dat vind ik wel interessant. De vorm waarin fenomenen eenzaamheid of geweld zich manifesteren, die verandert wel, maar de essentie blijft dezelfde. Daarom probeer ik altijd naar de mensen te kijken en niet de dingen en objecten die hen omringen.

CE: Dit was eigenlijk wel een heel zwaar gesprek. Als u uw lezer, om af te sluiten, iets vrolijks uit uw werk zou aanraden, wat zou dat zijn?
GT: (lacht) Het slot van ‘Jeruzalem’ heeft iets verlossends, iets verblijdends, maar ook vroeger heb ik een reeks boeken geschreven die wel komisch zijn. Die reeks komt er binnen afzienbare tijd aan in het Nederlands. Er is ook het bekende Portugese boek van Luís de Camões, ‘Een reis naar India’, dat ik bewerkt heb. Ook dat komt er in Nederlandse vertaling aan.

CE: We hebben dus nog veel om naar uit te kijken. Bedankt voor dit gesprek!

GT: Met plezier!

Interview: Bleri Lleshi

Uit: Cutting Edge 12-04-11

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s