Home

door Frank Vanaerschot

Er staat een nieuw academiejaar voor de deur en dat is niet aan de publieke opinie voorbijgegaan. Reeds enkele dagen wordt een intens debat gevoerd over het nut en onnut van een toelatingsproef om het slaagpercentage van eerstejaarsstudenten op te krikken. Er is echter opvallend weinig aandacht voor de hertekende relatie tussen hoger onderwijs en markt, die bekrachtigd werd toen deze zomer een nieuwe fase in het hervormingsproces van het Vlaamse hoger onderwijs goedgekeurd werd.

De integratie van “geäcademiseerde” hogeschoolopleidingen in universiteiten kadert binnen de algemene doelstelling om onderwijs en onderzoek af te stellen op de noden van de markt. De cruciale, maar weinig gestelde vraag is of we gediend zijn met zulk hoger onderwijs.

 EU2020

De hertekening van het hoger onderwijslandschap kadert in de EU2020-strategie waarmee Europa uit het economisch slop probeert te geraken en de meest competitieve kenniseconomie wil worden. Hoger onderwijs speelt hierin een cruciale rol omdat universiteiten centraal staan in de kennisdriehoek tussen onderwijs, onderzoek en innovatie, het stokpaardje van EU2020.

Ze moeten innovatie stimuleren door hechtere samenwerking met de bedrijfswereld op het vlak van onderzoek en moeten studenten opleiden om beter inzetbare arbeidskrachten te worden. Kortom, het hoger onderwijs moet beter afgestemd worden op de noden van de markt. Dit brouwsel moet voor groei, jobs en welvaart zorgen.

Het is dan ook niet voor niets dat in het discours over hoger onderwijs “noden van de markt” en “algemeen belang” synoniemen van elkaar zijn geworden. Vorige week nog werd deze visie beaamd door werkgevers en werknemers die aan een enquête van Tempo Team deelnamen: Beide groepen waren het er over eens dat het onderwijs beter moet afgestemd worden op de noden van de markt. Het probleem is dat nagenoeg iedereen klakkeloos aanneemt dat de EU2020-strategie heilzaam is. Er zijn echter weinig aanwijzingen om te geloven dat het hoger onderwijs meer afstellen op de markt maatschappelijke voordelen zal opleveren.

 De driehoek draait vierkant

Op het vlak van innovatiegericht onderzoek blijkt dat vooral grote bedrijven profiteren van samenwerking met universiteiten; KMO’s dreigen uit de boot te vallen. Op het university business forum – een initiatief van de Europese commissie om de academische wereld en de industrie dichter bij elkaar te brengen – van mei 2010 stond de betrokkenheid van KMO’s in de innovatiepolitiek centraal. De algemene bevinding was dat kleine bedrijven niet geneigd zijn om met universiteiten samen te werken in het onderzoek naar technologische en andere innovaties. Er duiken hierbij communicatie – en schaalnadelen op.

KMO’s en universiteiten vinden niet gemakkelijk de weg naar elkaar en ze hebben veel minder middelen om in zulk onderzoek te investeren. Getuigenissen over ervaringen van overheidsprogramma’s die KMO’s hierin bijstaan, konden weinig of geen succesvolle resultaten brengen. Ook over initiatieven hieromtrent in eigen land van onder andere het IWT viel in de wandelgangen weinig animo te bespeuren. Men bleef uiteindelijk bij het zwakke besluit dat er meer moeite moet gedaan worden.

In deze situatie bezorgt de innovatiepolitiek KMO’s een concurrentieel nadeel ten opzichte van grote bedrijven en werkt ze monopolievorming in de hand. Aangezien meer dan 40 procent van de tewerkstelling in ons land van KMO’s komt, dreigt de kennisdriehoek onze economie vierkant te doen draaien.

 Markt en samenleving

Ook wat betreft de vernieuwde aandacht voor het afstellen van het onderwijs op de markt ontbreekt het aan kritische reflectie. Men wil dat de lespaketten studenten meer stimuleren om hun ondernemingszin te ontwikkelen en innovatiever te zijn. Aandacht voor het belang van inzetbaarheid is op zich normaal. Men verwacht van studies dat ze hun vruchten afwerpen op de arbeidsmarkt.

Maar, wanneer inzetbaarheid een overheersend criterium wordt om opleidingen te evalueren, dreigen andere belangrijke maatschappelijke functies van universiteiten onder de mat geschoven te worden. De student wiens lessenpakket afgesteld is op de noden van de markt, zal leren hoe zo efficiënt en winstgevend mogelijk te werk te gaan binnen een bedrijf. Vanuit dit perspectief zal hij naar de maatschappij en haar uitdagingen kijken.

Volgens de Braziliaanse pedagoog Paulo Freire kan onderwijs twee richtingen uitgaan: “Onderwijs kan functioneren als een instrument dat gebruikt wordt om de integratie van jonge generaties in de logica van het huidige systeem te bevorderen en dat volgzaamheid met zich meebrengt. Maar onderwijs kan ook het beoefenen van vrijheid worden; een instrument waarmee mannen en vrouwen kritisch en creatief omgaan met de realiteit en ontdekken hoe ze kunnen deelnemen aan de transformatie van hun wereld.”

Waar we met ons onderwijs naar toe willen is een zeer belangrijke keuze die zich vandaag stelt. We moeten ons durven afvragen of we met de winstlogica als referentiekader de combinatie van uitdagingen waar onze samenleving voor staat de baas kunnen. We kampen tegelijkertijd met een financieel-economische en een klimaatcrisis. Marktdynamieken vormen eerder een oorzaak van deze crisissen dan dat ze er een duurzame oplossing voor bieden. Buiten de contouren van de markt denken boezemt velen angst in, maar denken dat we duurzame welvaart kunnen creëren met de huidige gang van zaken, is ronduit utopisch. Een academisch onderwijs dat onafhankelijk van de druk van de markt kan functioneren is dan ook onontbeerlijk voor het maatschappelijk belang.

 

Frank Vanaerschot, politoloog en  Benelux correspondent bij ESNA, European Higher Education News Agency (Berlijn)

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s